Ballina arrow Artikujt arrow BOTA NĖ FILLIM TĖ MILENIUMIT TĖ RI
BOTA NĖ FILLIM TĖ MILENIUMIT TĖ RI PDF Printoni E-mail
Shkruar nga Administrator   
Freitag, 05 Juni 2009

BOTA NË FILLIM TË MILENIUMIT TË RI

 

 

   HYRJE

 

  Popullësia e botës arriti në  6 miliardë disa javë përpara fillimit të mijëvjeçarit të ri. Megjithatë, kapërcimi i këtij kufiri kohor nuk është rast për kremtime në një botë ku 1.2 miliardë njerëz janë të uritur, 1.2 miliardë të tjerë nuk kanë ujë të pastër dhe pothuaj  1 miliard të rritur janë analfabetë. India, e cila arriti shifrën 1 miliard para pak kohësh, së bashku me Kinën si i vetmi anëtar tjetër i klubit “ 1 miliard”, është një prej shumë vendeve që ende nuk po i trajtojnë seriozisht problemet e tyre të popullësisë ose probleme të tjera shoqërore që lidhen me to. Megjithëse gati 53 për qind e fëmijëve indianë janë të nënushqyer dhe me nënpeshë, qeveria ka shpenzuar një pjesë jashtëzakonisht të madhe të burimeve të saj për t’u bërë një fuqi bërthamore. Si rrjedhojë, India ka nderin tani të zotërojë një arsenal bërthamor për të mbrojtur përqendrimin më të madh të njerëzve të varfëruar që jetojnë mbi tokë.

Bashkë me fillimin e shekullit të ri po shfaqen disa prirje mjedisore të konsoliduara që po i japin formë së ardhmes së njerëzimit. Ne po i përmendim shtatë prej tyre sa për ilustrim, pa dashur t’i komentojmë, për shkak të karakterit të këtij shkrimi. Ato janë: rritja e popullësisë (supernataliteti), rritja e temperaturave, rënia e nivelit të ujit, ulja e sasisë së tokës së punueshme për frymë, shkatërrimi i zonave të peshkimit, zvogëlimi i pyjeve dhe zhdukja e llojeve të bimëve e të kafshëve. (Bota në vitin 2000)

Me rritjen e popullësisë, zvogëlimi për frymë i sasisë të secilit prej këtyre burimeve natyrore rrezikojnë jo vetëm cilësinë e jetës, por në disa kushte të caktuara edhe vetë jetën.

Një nga prirjet më shqetësuese në këtë fillim shekulli është mënyra me të cilën sëmundjet infektive (ndëshkimi i shekujve të kaluar) po shkatërrojnë shoqëritë në Afrikën Nënsahariane. Rreth 23 milion afrikanë po e fillojnë shekullin e ri me nje dënim me vdekje të detyruar prej virusit AIDS (HIV). Për herë të parë në kohët moderne jetëgjatësia, ky tregues i pagabueshëm i zhvillimit, po bie në një rajon të madh siç është Afrika Nënsahariane duke kërcnuar të ardhmen ekonomike e të 800 milionë njerëzve që jetojnë në të. Në disa vende epidemia e HIV po e shkurton jetëgjatësinë me 20 vjeç ose më shumë. Në Zimbabve, përpara se AIDS të bënte kërdinë, jetëgjatësia mesatare ishte 65 vjeç, ndërsa në vitin 2010 ajo është parashikuar të bjerë në 39 vjeç. Me një popullësi në të cilën rreth një e pesta e të rriturve është e infektuar prej këtij virusi, Afrika po humbet shumë prej agronomëve, inxhinierëve dhe arsimtarëve që i nevojiten për të ruajtur qëndrueshmërinë e zhvillimit. Nuk është vetëm Afrika që është goditur nga kjo murtajë e pashërueshme që e trashëgojmë nga shekulli i kaluar, por edhe shumë vende të tjera të zhvilluara siç janë SH.B.A., Evropa, etj, vende këto, të cilat, tashmë një kohë të gjatë përjetojnë një krizë të thellë të intelektualitetit të vërtetë, spiritualitetit të vërtetë dhe moralitetit të vërtetë, me një fjalë përjetojnë krizën serioze të vlerave universale.

Është një gjë që shqetëson, jo vetëm popujt e vendeve a kontinenteve të përmendura, por gjithë botën, e ajo është të kuptuarit se problemet dhe fatkeqësitë e paraqitura në një vend të botës, me shpejtësinë më të madhe përhapen në gjithë botën. Duhet të dijmë se jetojmë në kohën e njeriut planetar, ku kufijt fisnor, regjional, nacional, fetar e tjerë po e humbasin rëndësinë e tyre. E dimë në mënyrën më të sigurt, si asnjëherë më parë, se jemi lloji i vetëm i qenieve të gjalla në Tokë dhe se në këtë kuptim, jemi një tërësi e pandashme në raport me diçka tjetër dhe  me dikë tjetër. Jemi më të vetëdijshëm se asnjëherë më parë për lidhmërinë organike dhe për përcaktueshmërinë e fatit të jetës njërëzorë në tokë. Asnjëherë më parë sikurse në kohën tonë, ngjarjet, në cilën do pjesë të planetit tonë nuk kanë qenë aq të lidhura edhe me fatin e secilit prej nesh veç e veç apo edhe si grup.

Rasti i Çernobilit nuk është çështje vetëm e një regjioni, ideologjie, kombësie, apo religjioni, por është një rast që na përket të gjithë neve, sepse ndodhi në shtëpitë tona dhe tmerrësisht gjëmoi edhe mbi kokat tona; rezultati i luftës së pashpallur kundër natyrës që po e zhvillon tashmë një kohë të gjatë njeriu i kësaj kohe, është jo i sigurt, por lehtë mund të vërehet se njeriu, si duket gjithnjë e më shumë po ngadhënjen mbi natyrën, e cila është lodhur nga ndotja gjithnjë e më e madhe, duke u shndërruar në problem ekologjik që dita  ditës po globalizohet me përmasa planetare dhe po kërcnon botën si një bombë atomike e llojit të vet; po përhapen me përmasa poashtu globale fushat e produksioneve kulturore, informacionit dhe dëfrimit, lëvizjet politike, terorizmi droga, Sida; globalizohet stili dhe mënyra hedoniste e jetës. Pikërisht mondializimi i këtyre çështjeve (të jetës së përditshme) na shtyejnë në arenën planetare të intresave e kërkesave, dëshirave e mendimeve, ideve e ideologjive të konfliktuara, ku në mënyrë të domosdoshme duhet rregulluar normat dhe parimet themelore, në mënyrë që globalizimi të mos jetë “mallkim”, por “bekim” për njerëzit. Helmet kimike për vrasjen e qetë masive të njerëzve që i ka prodhuar njeriu i kohës sonë, çdo ditë  e më shumë shkaktojnë frikë në zemrat e njerëzve; nuk mund të themi se nuk dimë sa njerëz – gra e fëmijë të uritur ka sot në botë, shumë prej të cilëve vdesin nga uria; nuk mund t’i mbyllim sytë as para faktit që në vend të trandëfilave, tanksët, në vend të fqinjëve ushtarët gjenden para shtëpive të shumë banorëve të planetit tonë, por edhe të vendit tonë; e mbi të gjitha qëndron fakti që njeriu i sotëm ka mundësi të shkatërrojë jetën e gjithmbarshme në tokë. D.m.th. teknologjia moderne e ka rritur fuqinë njerëzore në kufij deri më tani të panjohur, në kufij, të cilët më parë as që janë imagjinuar. Ajo është fuqi mbi materien, mbi jetën në tokë, mbi njeriun; ajo edhe më tej po rritet me një shpejtësi të rrufeshme.

Nuk do të zbulojmë asgjë të re, në qoftë se themi se njeriu si njeri, e jo si konsumator, po përjeton krizë të rëndë. Është rrezikuar nga vetë vepra e tij. Në shkencë, në teknikë dhe në industri, në të gjitha ato në të cilat ka pasur shpresën më të madhe, ka përjetuar dëshprimin më të madh. Nga të gjitha këto, i ka dalë tani përpara vetëm fuqia brutale, e cila e kërcënon edhe ta asgjesojë.

Rreziqet e shkaktuara nga pushtimi i njeriut mbi natyrën janë shumë mirë të njohur që të shpjegohen ata në detaje. Për njeriun modern, natyra është bërë e desakralizuar, prandaj ky proces vetvetiu ka arritur në përfundimin e vet logjik vetëm te një pakicë e vogël njerëzish (tek shkencëtarët). Në këtë rast, natyra merret si diçka që shfrytëzohet dhe nga e cila duhet përjetuar kënaqësi deri në masën më të madhe të mundshme. Më tepër se një grua e martuar, me të cilën njeriu jo vetëm që kënaqet, por ndaj të cilës edhe është përgjegjës, për njeriun modern, natyra është bërë si një prostitutë – me të cilën këaqet pa kurfarë ndjenjë obligimi e përgjegjësie ndaj saj. Vështirësia, ndërkaq, është që gjendja e natyrës së prostitutuar bëhet e tillë që çfarëdo kënaqje e mëtejshme me të është bërë e pamundshme. Dhe në të vërtetë, ja përse shumë njerëz kanë filluar të brengosen për gjendjen e natyrës.

Me fuqinë e egoizmit të vet, njeriu modern nuk e prish vetëm rendin në natyrë, por edhe rendin në natyrën e tij vetanake. Nëse dikur njeriu i frikësohej natyrës, sot natyra i frikësohet njeriut. Në qoftë se deri vonë njeriu i gëzohej përparimit të tij teknologjik, tani ai përparim e brengos atë. Në qoftë se njeriu dëshiron të çlirohet nga shprehitë e vjetra morale, Sida e paralajmëron se duhet paguar haraçin e shkeljes së normave të konfirmuara morale. Nëse njeriu dikur ka ngadhënjyer me fuqinë e armës, urrejtjes, ekskluzivitetit dhe me dëshirën për fuqi abslute, sot fitorën e tij mund ta realizojë vetëm me forcën e fjalës së mirë, dashurisë, kooperimit dhe me dëshirën për një jetë moralo-etike.

Për të pasur më të qartë se çfarë po ndodh sot me ne dhe njerëzimin  në përgjithësi, po sjell disa citate rrënqethëse nga libri “Bota në vitin 2000”.

-                Më shumë se një milion veta vdesin në vit nga sëmundje profesionale duke kaluar kështu edhe numrin  e vdekjeve për shkak të aksidenteve rrugore, luftërave apo llojeve të tjera të dhunës.

-                Çdo qenie njerëzore sot ka në trupin e vet afërsisht 500 kimikate sintetike që nuk i kishte në vitin 1920.

-                Popullësia e planetit tonë 6 miliardë njerrëz në vitin 1999, pritet të shtohet me 2.6 miliardë të tjerë në vitin 2050 dhe pothuaj se e gjithë rritja do të jetë në pjesët më të varfëra të botës, në vendet në zhvillim.

-                23 vende të industrializuara zotërojnë më shumë se 62 për qind të linjave telefonike në botë, edhe pse ato nuk kanë më shumë se 15 për qind të popullësisë së globit.

Për pasojë nga sa u tha më lartë, besoj se nuk është e tepërt të shtrohet pyetja:

      “Planeti Tokë është foleja e ngrohtë e jetës apo shtrati i saj i vdekjes? Me nepsin e pangopur për t’u pasuruar si dhe me injorancën e fajshme, njeriu po këput degën ku mbahet, po shkatërron burimin e vet jetësor. Si mund të parandalohet kjo katastrofë sa nuk është vonë?

     Nuk besoj se ka njeri në këtë planet, të cilit nuk i intereson e ardhmja e tij. Natyrisht, dikujt kjo pyetje i intereson më shumë, e dikujt më pak. Disa të ardhmen e tyre e shohin ne kuadër të rrethit lokal, e të tjerët  e lidhin atë me të ardhmen e planetit. Sot është një numër i konsiderueshëm i atyre, që të ardhmen e palnetit e lidhin me galaktikën. Personalisht ndaj mendimin me ata njerëz, të cilët të ardhmen e shoqërisë njerëzore nuk e lidhin vetëm me përpjekjen e shkencës që me të arriturat dhe zbulimet teknike të përparojnë kualitetin e jetës në planet. Shkenca e tillë mundohet të na bind se nuk duhet të shqetësohemi për resurset e tokës, sepse planetët fqinjë kanë potencial nga i cili, me teknologji të caktuara, mund t’i plotësojmë kërkesat e njerëzimit për të mirat materiale. Shkenca e tillë mbështet filozofinë e shoqërisë konsumatore, duke harruar faktin që e ardhmja e gjinisë njerëzore në këtë planet varet, para se gjithash, nga transformimi ideor i botëkuptimeve mbi jetën dhe botën. Tragjedia e kohës sonë është se individi dhe shoqëria janë fiksuar në kohë përmes doktrinave shkencore, që kalojnë nga një gjeneratë në tjetrën dhe nuk lënë mundësi që të shkëlqejë bota e brendshme e njeriut.

Fuqia e brendshme e njeriut, fleksibiliteti dhe fuqitë tjera edhe më tej janë objekt përqeshjeje në rrethet e ndryshme shkencore. Dominon një qëndrim i fortë  i njeriut të sotëm që ai është zoti i natyrës dhe “kurora e krijimit”. Ky kompleks i superioritetit manifestohet si vetëdije globale e njerëzimit. Nga pozicioni i tillë, me ndihmën e teknikës dhe teknologjisë së arritur, nxitojmë për në ardhmëri pa një perspektivë të qartë dhe në mënyrë të pamëshirshme shkatërrojmë bazën për realizimin e ëndërrave tona. Duke u besuar vetëm mundësive teknike kemi humbur lidhjen me njeriun, me tokën, me gjithësinë dhe me Zotin.

Për ne është krejtësisht normale që besojmë se bota për shkak të zhvillimit të vazhdueshëm të dijes dhe teknikës njerëzore përparon drejt gjendjes edhe më të mirë edhe më të rregulluar. Gjithashtu e shohim si normale që tërë jeta sa zgjat të kalohet në synimin për fitimin e pronës private, që njerëzit të garojnë për prestigj me të mirë përmes grumbullimit të pasurisë materiale, që zhvillimin e qytetërimit e vlerësojmë në bazë të përparimit në planin e prosperitetit material.

Në të vërtetë jeta jonë është jetë garuese, agresive dhe ambicioze, ose e tërhequr, skeptike dhe defanzive.

Çfarë janë ato forca lidhëse që na pengojnë të tejkalojmë të konceptuarit egocentrik të jetës, të vendosim ekuilibër të harmonizuar dhe të përvetësojmë një qëndrim më univerzal, ku nuk do të jemi të ngjeshur nga ajo forcë e padukshme në polet e ekstremiteteve.

Ajo forcë, në të vërtetë, është fuqia destruktive dhe vrastare e botëkuptimit tonë ekzistues mbi botën.

Se botëkuptimi i tillë është i tëri i përshkuar nga forcat destruktive, kjo lehtë mund të shihet edhe nga analizat e problemit ekologjik si ndër problemet që njësoj rrezikon tërë njerëzimin, tërë planetin, pavarësisht nga” meritat” e grumbullimit të të mirave materiale.

Për të pasur një pasqyrë më të kuptueshme të botëkuptimit ekzistues, do të duhej kaluar në mënyrë analitike nëpër të gjitha fushat shkencore që e kanë përmbyllur sistemin në të cillin tani jetojmë, të cilin e meritojmë duke u frikësuar paranoikisht për të gjitha format e ekzistencës dhe të qenit tonë.

 

PERGJEGJËSIA E MENDJES NË BOTËN BASHKëKOHORE

Që nga fillimi i kohës së ilumunizmit e këndej, bota bashkëkohore, duke i besuar mendjes si element i vetëmjaftueshëm, merret me ndriçimin e fenomeneve botërore, me reduktimin e nocionit “shenjtë” e të parimeve që tejkalojnë kufijt e intelektit, d.m.th. “lutjen” e bën eksluzivisht në “tempullin e mendjes”. Kështu arritem në kohën, kur mendja e thatë dekartiane, një kohë në konfrontim me legjendat, tani edhe vetë ajo u vesh me unifromë legjendash, ndërsa e vërteta e mendjes zuri vendin e të vërtetës së Shpalljes dhe brenda vetes filloi të kultivojë synimin për mbizotërimin e të gjitha aspekteve të ekzistencës njerëzore dhe elaborimin e tyre të mbështetur në mendje. Duke e ndjekur Niçen, mendja dekartiane mendon që Zoti, në të cilin besonin të gjithë, tani është i vdekur. Kështu intelekti dhe vullneti i njeriut u vunë kundruall vullnetit të Zotit. U zhduk synimi për udhëtimin shpirtëror drejt Qiellit dhe në kufijt e rruzullit tokësor, filloi kërkimi i përgjigjieve për çdo pyetje. Bota dhe çfarë ka në të, u konsiderua refleksion i ndjenjave dhe i të kuptuarit njerëzor. Njeriu gjykoi që ai është vetë Zoti, kështu që robi, deri dje i përkushtuar, sot u bë Zot i fuqishëm, urdhërdhënës dhe një burim fuqie i pakrahasueshëm me asgjë. Mirëpo, njeriu nuk e diti se me “shpalljen e vdekjes së Zotit të Niçes”, u shpall edhe vdekja e vetë njeriut. Sikurse ishim dëshmitarë të shekullit të kaluar, bota digjej dhe po digjet në zjarrin e krizës së racionalitetit, krizë të cilën e krijoi ai vetë.

Domethënë ajo që ndodhi në periudhën pasmesjetare në Perëndim ishte eliminimi i nivelit më të lartë të realitetit, si në rrafshin subjektiv, ashtu edhe në atë objektiv. Nuk kishte asgjë te njeriu më të lartë se mendja e tij dhe asgjë më të lartë në botën objektive se ajo që mund ta kuptonte mendja me anë të shqisave normale të njeriut.

Njeriu në konceptin modern paraqitej si qenie e thjeshtë tokësore, “i lirë” nga Qielli, zot i plotë i fatit të tij vetanak, i kufizuar nga toka, por njëkohësisht edhe zot i tokës, i harruar për çdo realitet eskatologjik, të cilin ai e kishte zëvendësuar me një gjendje të ardhshme përsosmërie në kohë profane historike, indiferent, e nëse jo edhe krejt në kundërshtim me botën e Frymës e të kërkesave të saj dhe me mungesën e plotë të ndjenjes për të shenjtën.

Seyyed Hussain Nasr tergon pikërisht për një problem me të cilin merret Heideger, Adorno, Horkheimer, Gadamer dhe shumë filozofë tjerë gjermanë. Problemi konsiston në pyetjen: A po e pëson sot njerëzimi për shkak të mungesës së dijes (egzoterike), apo ndërkaq, e pëson për shkak të tepricës së asaj diturie? Nasër shkon edhe një hap mëtej dhe thotë se mungesa e së shenjtes, dijes shpëtimtare (e jo e dijes egzoterike dhe kuantitative) e solli njerëzimin në  kollaps të gjithmbarshëm, buzë greminës e katastrofës së paparë ekologjike. Në të vërtetë po ndodh një dramë për të cilën shumë njerëz nuk janë të vetëdijshëm, dramë në të cilën po zhduket dinjiteti i jetës dhe vdekjes, në të cilën njeriu merr prerogativat e Absolutit, filozofia dhe poezia e tij e sotme moderne më shumë i ngjajnë klithmës kundër Qiellit se sa ndonjë lidhjeje të bukur mendimesh a harmonie fjalësh! E sot është më katastrofike se asnjëherë më parë që dykëmbëshi t’i jepë vetes të drejta absolute pikërisht për arsye se përmes kryengritjeve të shumta moderne kundër Absolutit, e mohoi atë kordonin kërthizor (Shpalljen) që e lidh me Absolutin dhe krijoi armë satanike me të cilat ngadalë, por në mënyrë të sigurt  shkatërron jo vetëm natyrën njerëzore.

Cilësia themelore e shkencës së sotme është mospërgjegjësia e saj planetare e madje edhe jashtëplanetare. Fizika e sotme vret, këtë e dimë nga një numër i vogël informacionesh që u shpallën për Çernobilin; kimia e sotme vret, këtë e dimë nga shpërthimi jo shumë i hershëm i fabrikës kimike në Indi, ku nga gazi u mbytën me mijëra njerëz: gjenetika e sotme merret me të madhe me punë djallëzore të klonimit... Që të gjitha këto janë lajme të njohura, këto janë, do të thosha lajme të zakonshme për opinionin në kohën e paqes.

Ndërsa në anën tjetër, aplikimi i fizikës, kimisë, biologjisë, etj. në luftëra është edhe më i tmershëm: vetëm në këtë shekull kemi pasur dy luftëra botërore atomike, ndërsa testime të këtyre armëve në kohë paqeje ka pasur shumë më tepër.

Por këtu nuk është nevoja të bëjmë përshkrimin e këtyre problemeve. Absurdi është pikërisht në atë se problemet janë të njohura, por zgjidhja nuk është e njohur, të paktën nga pjesa më e madhe  e njerëzimit. Për atë zgjidhje nuk ka qasje të përgjegjshme. Përparimi shkencor është i dukshëm çdokund, por atë nuk e shoqëron përparimi shoqëror.

Filozofi modern gjerman, tashmë i përmendur, me prejardhje çifute Theodor Adorno, me rezignacion konstaton që është evident përparimi prej sëpatës së gurit, harkut dhe shigjetës deri te bomba atomike (d.m.th. në fushën e mjeteve të asgjësimit të njeriut dhe botës ku jeton ai), ndërsa përparimi i humanitetit është i pavërejtshëm, thjesht për arsye se nuk ka pasur fare. Përndryshe si do t’i kuptonim vdekjet masive, kampet e përqendrimit, Hiroshimën dhe Nagasakin, diktaturën e mendjes politike, si dhe luftërat e paturpshme që u bënë në prag dhe në fillim të mijëvjeçarit të ri, në të cilat u bë e turpëruar dhe e poshtëruar çdo gjë njerëzore e hyjnore.

Pas përvojave të tmershme mbi të harruarit e Zotit dhe vdekjes së njeriut në botën bashkëkohore, fatkeqësisht nuk mund të flasim për ndonjë përparim në fushën e moralit, religjionit, kulturës (përgjithësisht në fushën e vlerave më të larta shpirtërore) në krahasim me popujt e lashtë që kanë jetuar me mijëra vite përpara nesh. Është e qartë se përparimi i përket vetëm atyre regjioneve të shpirtit të njeriut që janë të parëndësishme për një ekzistencë më humane të njeriut.

Vërtet jetojmë në kohën kur bota karakterizohet si asnjëherë më parë nga mendja e njeriut dhe produktet e saj. Prandaj, e sotmja jonë globale quhet koha moderne, “qytetërimi teknik (industrial)”, koha, kur po kryhet “historia” etj. Kështu emruesi më i vogël i përbashkët i të gjitha këtyre sintagmave është sundimi dhe mbizotërimi i mendjes shkencore të njeriut në Tokë.

Kjo formë e mendjes ka uzurpuar jo vetëm të gjitha format tjera të mendjes së njeriut, por edhe të gjitha format tjera të ekzistencës së njeriut.

Mendja shkencore dhe teknike është bërë gjykatës i të gjitha formave tjera të mendjes së njeriut, i të gjitha dimensioneve të qenies njerëzore dhe në përgjithësi gjykatës i botës së njeriut. Në këtë mënyrë është krijuar në botën e njeriut një vakuum shpirtëror – boshllëk ky që duket se po gjen përhapje gjithnjë e më të gjerë në pjesën më të madhe të atij që quhet qytetërim perëndimor. Është tronditës paradoksi që fitorja më e madhe  e tezës se “Zoti ka vdekur” ka ndodhur jo në vendet e mbisunduara nga marksizmi që politikisht kanë përhapur ateizmin, po në shoqëritë demokratike liberale perëndimore që kulturalisht kanë ushqyer plogështinë morale. Por kjo gjendje lindi jo për shkak se ateizmi i përhapur zyrtarisht korri fitore mbi fenë, por për shkak të efekteve gërryese të indiferencës kulturore ndaj gjithçkaje tjetër përveç përmbushjes së përmasave materiale të jetës në mënyrë të atypëratyshme.

 

MUZGU DHE FUNDI I ILUZIONEVE

 

Udha të cilën njerëzimi e ka zgjedhur për të shpëtuar në të njëjtën kohë e ka edhe kuptimin e zgjedhjes së udhës së shkatërrimit. Domethënë njeriu duhet ta dijë se shkatërrimi i vjen nga dora të cilës ia ka besuar shpëtimin. Fuqia që nuk mund të shkatërrojë, nuk mund as të shpëtojë; nuk ekziston e mirë që nuk ta  përkujton të keqën dhe e keqe që nuk e fton të mirën.

Shekulli XX na ka treguar se njeriu i cili shpëtimin e kërkoi në botën e iluzioneve, është shkatërruar nga iluzionet e veta.

Premtimet e Mëdha të Progresit të Pakufishëm – parandjenja të sundimit mbi natyrën, të begatisë materiale, të një lumturie më të madhe për një numër shumë të madh njerëzish dhe lirisë së pakufizuar vetjake – kanë ushqyer shpresat e brezave që në fillim të shekullit industrial.

Parakuptohej se pasuria dhe rehatia, për rrjedhojë, do t’u sillnin të gjithëve lumturinë e pakufishme. Njësia e treshes: prodhimi i pakufizuar, liri absolute dhe lumturi e pakufishme përbënin bërthamën e fesë së re – të Progresit, dhe Qytetin e ri Tokësor të Progresit duhet ta zëvendësonte Qyteti i Perëndive. S’ka asgjë për t’u habitur që kjo fe e re u jepte ithtarëve të saj forcë jetësore, energji dhe shpresë.

Duhet të përfytyrosh në mënyrë konkrete të gjithë madhështinë e shpresave të Mëdha, arritjet marramendëse materiale dhe shpirtërore të shekullit industrial, për të kuptuar se ç‘traumë u shkakton njerëzve të ditëve tona vetëdija se këto Shpresa të Mëdha nuk u vërtetuan. Kjo ndodh sepse shekulli industrial në të vërtetë nuk mundi të realizojë Premtimet e Mëdha dhe sepse një numër gjithnjë e më i madh njerëzish filluan të kuptojnë që:

-                Plotësimi i pakufizuar i të gjitha dëshirave nuk favorizon mirëqenien, nuk mund të jetë rruga drejt lumturisë ose, madje rruga për përfitimin e maksimumit të kënaqësisë.

-                Ëndërrës për të qenë zotër të pavarur të jetës vetjake i erdhi fundi, kur ne filluam të kuptojmë se ishim bërë burma të makinës burokratike dhe se mendimet, ndjenjat dhe shijet tona i manipulojnë qeveria, industria dhe mjetet e informacionit masiv që ndodhen nën kontrollin e tyre.

-                Progresi ekonomik ka patur të bëjë vetëm me një numër të kufizuar të kombeve të pasur, që hendeku midis kombeve të pasur dhe të varfër sa vjen e zgjerohet gjithnjë e më shumë.

-                Vetë progresi teknik ka krijuar rrezikun për mjedisin rrethues, si dhe kanosjen e luftës bërthamore, ku çdo njëra prej tyre në veçanti – apo të dyja së bashku- janë të afta ta zhdukin gjithë qytetërimin dhe, ndoshta edhe jetën në Tokë. (Erich From)

  Veten e kemi gjetur në një udhë për të cilën nuk dimë nëse ka fund ose jo. Njerëzimin dhe turmat e njerëzve, shekuj më parë i kanë kapluar ethet e përparimit, zhvillimit. Sot madje, një pjesë e  madhe e njerëzimit duke mos menduar për domethënien e qëllimit, para tyre e “humbin” veten ne mitin për “zhvillimin”, “progresin” dhe “pasurimin”.

  Dihet mirë se në historinë e njerëzimit të pasurit kanë ndjekur në jetën e tyre parimet e hedonizmit radikal. Zotëruesit e mjeteve të pakufizuara – aristrokratët e Romës së Lashtë, të qyteteve të mëdha italiane të epokës së Rilindjes, si dhe të Anglisë e të Francës në shekujt XVIII dhe XIX, përpiqeshin ta gjenin kuptimin e jetës në kënaqësinë e pakufi. Por megjithëse kënaqësia maksimale, në kuptimin e hedonizmit radikal, ka qenë edhe qëllimi jetës së grupeve të caktuara të njerëzve në një periudhë kohe të caktuar, apo asnjëherë – me të vetmin përjashtim para shekullit XVII – nuk është paraqitur si teori e mirëqenies nga asnjëri prej Mësuesëve të mëdhenj të jetës në Kinën e Lashtë, në Indi, në Lindjen e Afërme dhe në Evropë.

   

  PERIUDHA E RELIGJIONIT

 

Botëkuptimi i këtillë mbi njeriun është një shfaqje e së kaluarës së afërt, ndërsa tradita vazhdimisht e ka shoqëruar dhe vërtetësisht e ka karakterizuar ekzistencën njerëzore. Që nga koha  e jetës së njeriut në tokë, ai ka varrosur të vdekurit e vetë dhe ka besuar në jetën pas vdekjes dhe në botën e Frymës. Gjatë “njëqind mijë” vitesh të jetës njerëzore në tokë, ai ka qenë tradicional sipas koncepteve dhe nuk është “zhvilluar” për sa i përket qëndrimit të tij ndaj Zotit dhe natyrës, i konceptuar si vepër e Zotit dhe teofani, manifestim i dukshëm i Zotit... Ajo histori, gjatë së cilës njeriu e ka lavdëruar pandërprerje Hyjnoren dhe ka kryer funksionin  e tij si mekëmbës i Zotit në tokë, është shumë e gjatë, ndërsa kjo periudhë e modernizmit që sot dominon shtrihet nga renesansa në Evropën Perëndimore në shekullin 15 deri në ditët tona.”

Zgjimi fetar që ka filluar në vitet gjashtëdhjetë dhe që gradualisht fiton në shpejtësi – fenomen ky i vazhdueshëm që sot i ka kapluar edhe shoqëritë ish-marksiste – është bërë shkak i aktualizimit të temës së burimeve metafizike të dijes dhe marrjes nën mbikqyrje të shkencës.

Relacioni i krijuar midis një qëndrimi të këtillë mbi dijen, kornizave politike dhe sistemit ndërkombëtar paraqet një nga karakteristikat specifike të prototipit të qytetërimit perëndimor. Lidhshmëria e supozuar mekanike midis epistemologjisë dhe rrjedhës së historisë, në të njejtën kohë aventurën e historisë njerëzore e redukton në bazën njëdimensionale të qytetërimit perëndimor mbi dijen.

Ç’mund të pritet veç se vuajtje dhe shqetësim i përjetshëm në një botë ku nuk ekziston Fuqia më e Lartë sëcilës do t’i drejtoheshin njerëzit për përkrahje dhe mbështetje në këtë luftë të pamëshirshme jetësore. Religjioni dhe vetëm ai është që i mundëson njeriut paqen dhe qetësinë. Ai ngjall tek njeriu dashurinë për veprat e mira dhe guximin që të përleshet me forcat e së keqes e tiranisë, si një kusht i domosdoshëm për fitimin e bekimit të Zotit, që ta bëjë vullnetin e tij mbizotërues në tokë duke e pritur me padurim shpërblimin në botën tjetër. A nuk ka nevojë sot njerëzimi për paqe e siguri, me një fjalë për besim? Ç‘është njeriu  pa fe dhe pa besim në jetën e përjetshme? Ç‘është njeriu pa ZOT? Në kontekst të religjionit, jeta e njeriut në tokë merr dimensione të reja duke hapur para tij një horizont shumë më të madh të progresit, pa të cilin ai është në mënyrë të pashmangshme i shtypur nga ndjenja e asgjësë (absurdit), lodër në duart e tekeve dhe veseve të veta, që e mësojnë vetëm të fitojë sasinë më të madhe të mundshme të kënaqësisë gjatë kohës së këtij banimi të shkurtër në Tokë.

Pasojnë garat reciproke të luftës së pakompromis dhe konfliktet rreth përvetësimit të përfitimeve materiale, sepse s’ka forcë që do t’i kontrollojë dëshirat e njeriut. Kështu të vërbuar nga lakmia, egoizmi dhe kënaqësia, secili prej tyre dëshiron të marrë çkado qoftë në duart e veta në kohën sa më të shkurtër. Kështu njeriu është reduktuar në një shkallë të ultë ndjenjash e mendimesh. Imagjinata e tij ka rënë poshtë që t’i realizojë idealet dhe qëllimet e veta... Njerëzimi është dënuar me një gjendje luftërash të vazhdueshme shfarosëse, që nuk e lënë të ngjitet drejt qëllimeve më të larta dhe fisnike të jetës. Në një botë të tillë nuk ka vend  për dashuri apo sentimentalizëm, meqë njerëzit janë të preokupuar me kënaqësitë trupore. Ata janë skllevër  të pasioneve të vërteta. Në një kontarst të tillë si mund të kenë ata synime të larta apo t’i vlerësojnë ndjenjat e vërteta njerëzore. Në botën e tillë materialiste, njerëzit, padyshim arrijnë disa përfitime materiale. Por, çfarë përfitmi është ky, kur ata janë vazhdimisht në grindje rreth atij fitimi. Secili është i gatshëm t’i heq kokën vëllaut të vet në interes të mirëqenies së vet materiale. Kështu, materializmi privon veten si qëllim, sepse kjo luftë e përjetshme i bën edhe vetë realizimet materiale të padobishme dhe të pakuptimta.

Kjo është periudha  e qytetërimit teknik, e në këtë periudhë, qëllimet tashmë nuk merren parasysh. çmohet vetëm mjeshtria e procesit. Këto cilësi karakteristike të zhvillimit bashkëkohës paraqesin një formë  marrëzie. Në kohën e sotme si thotë Rasel, kjo është forma më e rrezikshme e marrëzisë, kundër së cilës një filozofi e shëndoshë, duhet të gjejë kundërilaçin përkatës.

Duhet të kuptohet se kërkimi i këtij kundërilaçi është shumë urgjent dhe kërkon përpjekje të mëdha të bashkuara, aq më parë që këtu është fjala për ndryshimin e orientimit themelor të deritanishëm, që ka qenë i drejtuar jashtë njeriut. Orientimi i ri duhet të jetë i drejtuar nga njeriu, sepse ai paraqet vlerën më të madhe, të cilit duhet t’i nënshtrohen dhe t’i shërbejnë të gjitha vlerat tjera. Duhet nisur nga njeriu. Ai është bazë, ai duhet të ngrihet në mënyrë komplete, e jo parciale si deri më tani që ky problem është trajtuar në mënyrë të njëanshme, duke shikuar njeriun vetëm si qenie fizike, si qenie njëdimensionale (Hurbert Marcuse) dhe duke u kujdesur vetëm për nevojat e tij materiale. Sistemi arsimor –edukativ duhet të niset nga nevojat shpirtërore dhe baza etiko-morale e njeriut. Koncepti i mëparshëm, ose më mirë, koncepti i deritanishëm, që është nisur nga njeriu si qenie fizike, është kufizuar vetëm në arsimimin dhe aftësimin e njeriut në jetën materiale. Në këtë mënyrë, tërë zhvillimi është orientuar në drejtim të teknikës e industrisë. Materia është bërë vlera më e madhe, kurse fuqia rregullator i marrëdhënieve ndërnjerëzore.

Sa herë që flitet e shkruhet për këtë temë, në fund gjithmonë, imponohet pyetja e pashmangshme  për kundërilaçin e përmendur më lartë dhe për shtegdalje nga ky rreth bredhës i papërgjegjësisë së shkencës moderne dhe produkteve të mendjes së çalë pozitiviste që e shpien botën drejt vdekjes, jo për shkak të mungesës së mjeteve, por për shkak të mungesës së qëllimeve. Ky pozitivizëm kufizues përjashton dimensionet më të vlefshme të njeriut, vlerat më të gjalla dhe më universale të jetës njerëzore: dashurinë, krijimtarinë artistike, fenë. Prandaj nuk duhet vetëm ne fetarët, teologët, të ndiejmë barrën e shqetësimit të këtij qytetërimi të ngurtë e të pashpirt, i cili ka degjenruar “shkencën në scientizëm, teknikën në teknologji, politikën në makiavelizëm”. (Rozhe Garodi)

Përkundër pikëvështrimit materilaist, ky qyetetërim – qytetërimi i konforit dhe teknikës nuk i përgjigjen natyrës njerëzore... Materiali prej të cilit përbëhet njeriu s’është ai, ose s’është vetëm ai në të cilin besonte shkenca dhe biologjia evolucioniste e shek. XIX. Thjesht, njeriut nuk i është dhënë të jetojë vetëm me shqisa. “Dëshira e paplotësuar krijon dhembjen, kurse e plotësuara ngopjen” (Schopenhauer). Konfori dhe bashkë me  të i ndërlidhur mentaliteti konsumues gjithandej dobësojnë (ose madje heqin) mbështetjen jo vetëm te religjioni por dhe te cilido qoftë sistem tjetër i vlerave. ( Izetbegoviq)

Pamundësia e zgjedhjes, ky tipar fatal i qytetërimit, nuk vërehet askund tjetër aq qartë sa në pafuqinë për t’u ndalur prodhimi i mjeteve për zhdukje masive ose ritmi tmerrues me të cilin pikërisht pjesa e qytetëruar e njerëzimit shkatërron kushtet natyrore të jetës në mjedisin e vet. Kjo është përleshje e makanikës dhe organikës, e artificiales dhe natyrores si parim në jetën e njeriut. (A.Izetbegoviq)

Ka shumë pikëpamje të përbashkëta që  obligojnë të gjitha religjionet, që ndonëse me botëkuptime të ndryshme, të gjenden në të njejtën detyrë sepse ato lidhen nga premisa të ngjashme morale dhe horizonte të ngjashme shpirtërore.

Që nga koha prej kur mund të përcillen gjurmët e  shkruara të njeriut në tokë, poashtu tek ata është dalluar ajo detyra themelore  e njeriut – përgjegjësia e mendjes. Librat e lashtë dhe tekstet e shenjtë, përgjegjësinë e mendjes së njeriut e vënë në vetë qendrën e ekzistencës njerëzore. Shpallja e Zotit dhe Librat e Zotit e konsiderojnë njeriun si qenie të përgjegjshme; aq më tepër, po të marrim si shembull Biblën dhe Kur’anin, ne mund t’i lexojmë në mënyrë legjitme si testamente qiellore që obligojnë mendjen dhe zemrën e njeriut për përgjegjësi.

Për më tepër, Bibla dhe Kur’ani e nënkuptojnë përgjegjësinë e njeriut që në vetë parajsën, ku para këtij dykëmbëshi vendoset një pemë, së cilës nuk guxojnë t’i afrohen as ai as gruaja e tij! Kjo pemë, përveç tjerash simbolizon principin e përgjegjësisë. Tekstet e shenjta, pra, janë ato tekste themelore, të cilat njeriun e konsiderojnë si qenie të përgjegjshme. Përndryshe, përse ato tekste fare janë shpallur?

Deri më sot në historinë e njerëzimit janë themeluar me dhjetra qytetërime dhe kultura të mëdha, të cilat në themelin e tyre kishin tekstet e shenjta sikurse janë: Vedat, Upanishadët, Bibla dhe Kur’ani. Marrë në përgjithësi ato ishin qytetërime edukatore të njeriut që i mësuan njeriut përgjegjësinë apo thënë ndryshe, ato qytetërime i krijoi njeriu i mendjes së përgjegjshme. Në ato qytetërime kishte kode të përgjegjësisë së shumëanshme, të përkthyera në gjuhën e thjeshtë, mund të shprehen me një formulë thelbësore: njeriu është përgjegjës para Zotit, para natyrës, para njerëzimit, para vetvetes...

Kjo është formula e fesë dhe kjo është detyra  e misioni i saj në edukimin e brezave dhe njerëzimit në përgjithësi.

Mossuksesi i qytetërimit që me shkencën e vet, fuqinë dhe pasurinë , të zgjidh çështjen e lumturisë njerëzore, kur të kuptohet njëherë e të pranohet, do të bëjë përshtypje të madhe psikologjike te njerëzimi. Ky do të jetë fillimi i zgjimit dhe i rishqyrtimit të disa botëkuptimeve tona elementare e të pranuara nga të gjithë. Ndër paragjykimet e para që do të goditen do të jetë paragjykimi i shkencës për njeriun. Sepse, në qoftë se shkenca nuk e zgjidh çështjen e lumturisë njerëzore, atëherë vizioni religjioz për origjinën e njeriut është i vërtetë, kurse ai shkencor i gënjeshtërt. Mundësi të tretë s’ka.

Koha në të cilën po jetojmë është dëshmitarja më e mirë për dramën e njeriut të shaktuar nga qytetërimi teknologjik dhe teknokratikë dhe për mossuksesin e përjetshëm që ta bëjë të lumtur njeriun dhe qenien njerëzore.

Historia është dëshmitare e ngritjes dhe rënies së shumë qytetërimeve, si  atij perëndimor; ardhmëria nuk do të jetë fryt i një përceptimi njëdimensional të kohës.

Ndonëse Perëndimi, në shekullin e Mesëm, për shkak të rrethanave të papërshtatshme në kohën e pushtetit papnor, kishte rënë në konflikt me religjionin sot, pasi kaluan disa shekuj,  ka shpresa se ai dalngadalë po e kupton se për shkak të gabimeve të Kishës nuk duhet të bjerë në konflikt me religjionin. Në dekadat e fundit të shekullit XX, shushurimat e dyshimit në pushtetin e plotë të mendjes absolute dhe besimit në shkencë, tregojnë rezultate serioze praktike. Rendi më i fuqishëm laik komunist në botë u shpërbë. U rriten tendencat e popujve ndaj religjionit. Në të gjitha pjesët e botës filloi kthimi tek traditat e vërteta pozitive. Në Perëndim, po ashtu flitet se humanizmi absolut, në të vërtetë, nuk është tregues i gjithfuqisë së njeriut, por ai paraqet rrënimin gradual të njeriut nga brenda, për arsye se natyra e njeriut është bërë që të jetë rob i Zotit, e jo që të zë vendin e Zotit. Sot Perëndimi e ka kuptuar se vdekja e  emocionalitetit ka filluar si pasojë e “shpalljes së vdekjes së Zotit” dhe e konfliktit me religjionin. Mirëpo, ky vetëdijësim, sado të ketë shtrirje të gjerë në të gjtitha strukturat e shteteve perëndimore, kam frikë se është vonë, sepse ky qytetërim i pakontrollë do të vdes sikurse shumë qytetërime të tjera të mëparshme. Edhe utopisë së dytë të ekstremit tjetër i erdhi fundi. Utopi që për disa shekuj promovoi ideologjinë e hedonizmit radikal, botëkuptimin mekanistik, i cili rrënoi realitetin shpirtëror të njeriut modern dhe e bëri të pranojë scientizmin si fe të veten. Ky qytetërim do të vdes, pikërisht siç vdesin njerëzit. Sepse shpirti kolosal i përbërë nga materialet më të shkëlqyeshme ndërtimore sakaq gjendet në agoni. Mjekët dhe dijetarët tronditën, radio-të dhe TV-të u bien këmbanave për kushtrim, lëkunden kodra exhelore nga fjalët e mëdha, që premtojnë shpëtim, mirëpo qytetërimi i madh venitet e tretet.

Këtë nuk e them se jam i prirur dhe i përcaktuar drejt destrkusionit apo ndonjë forme apokalipse, por  për të dhënë sinjalin  paralajmërues për rrezikun e madh që mund të shkaktojë utopia e boshllëkut shpirtëror të bollëkut dorëlëshuar, si antipod i utopisë shtrënguese totalitare. H. Jonas thotë:

“Parashikimit të fatkeqësisë duhet kushtuar vëmendje më të madhe se sa parashikimit të lumturisë”.

 Si të shpëtojmë nga ky progres?Shtigjet kulturore të historisë bahkëkohore janë fëlliqur nga idolët e rrëzuar të të gjitha ngjyrave, formave dhe madhësive. Filloi kërkimi i modeleve të reja. Është koha që seriozisht të përkujtojmë atë që Muhammed Ikballi e ka thënë në ligjeratat e tija rreth temës së Ripërtëritjes së mendimit fetar në Islam:“Edhe nacionalizmi edhe socializmi ateist, të paktën, në gjendjen e tanishme të përshtatshmërisë njerëzore, patjtër u duhet të mbështetën mbi forcat psikologjike të urrejtjes, dyshimit dhe zemërimit, të cilat shkojnë nga varfërimi i shpirtit të njeriut dhe mbyllja e burimeve të tij të fshehta të energjisë shpirtërore. Kurrfarë teknike e misticizmit mesjetar, as nacionalizmit, as socializmit ateist nuk mund t’i sherojë fatkeqësitë (hallet) e njerëzimit pa shpresë. Me siguri, ky moment është njër ndër krizat më të mëdha në histroinë e kulturës moderne.Bota moderne ka nevojë për një ripërtëritje biologjike. E religjioni, i cili  në manifesimin e tij më madhështor, nuk është as dogmë, as ritual, i vetmi mund ta përgatit njeriun moralisht për barrën e përgjegjësisë së madhe, të cilën në  mënyrë të patjetërsueshme e shkakton përparimi i shkencës moderne dhe t’ia kthejë atë qëndrim të besimit, i cili do t’i mundësojë të fitojë identitetin këtu dhe ta ruajë për të ardhmen. Vetëm duke u ngritur drejt një vizioni më të freskët mbi origjinën e tij (prej nga)  dhe të ardhmen (për ku), njeriu i tillë, në fund do të triumfojë në shoqërinë, e cila është e motivuar vetëm nga rivalitete jonjerëzore dhe  mbi civilizimin, i cili e ka humbur unitetin e tij shpirëtror për shkak të luftës së tij të brendshme ndërmjet vlerave politike dhe fetare.”Në këtë kontekst, thirrja e Ikballit është si vijon:“Njerëzimi sot ka nevojë për tri gjëra: interpretim shpirtëror të universit, emancipim shpirtëror të individit dhe parime themelore të kuptimit universal, i cili e drejton zhvillimin e shoqërisë njerëzore mbi baza shpirtërore. Më besoni, Evropa sot është pengesa më e madhe në rrugën e përparimit etik të njeriut. Muslimani, në anën tjetër, i ka në dispozicion këto ide themelore mbi bazat e Shpalljes... Le ta vlerësojë muslimani i sotëm pozitën e tij, le ta ndërtojë jetën e tij shoqërore në dritën e parimeve origjinale dhe le ta zhvillojë e dhe më tej... atë demokracinë shpirtërore që është qëllimi përfundimtar i i Islamit.” (Abdullah al-Hasan, Ummet ili nacija, Sarajevë, 2004, fq. 6-7). (Kjo wshtw shtesë)

Brenda qytetërimit, pa dalë nga ai, nuk shihen kurrfarë forcash që do t’u kundërvihen të gjitha këtyre dukurive. Për më tepër, në shkallën e vlerave që qytetërimi njeh, nuk gjendet asnjë argument për t’u theksuar kundër /të këqijave që i shkaktoi shkenca e papërgjegjshme dhe të tjerat nga kriza e moralit, sikurse janë/ vërshimi i shundit, pornografisë, alkoolit, etj. Kjo është po ajo ndjenjë e pafuqisë dhe rezignimit që ndihet në qëndrimin e kriminologëve amerikanë para ardhjes së baticës së kriminalitetit. Në të vërtetë, kjo është pafuqia e shkencës kundër ligësive, të cilat përveç dimensionit shoqëror kanë edhe atë moral. Mohimi i qytetërimit s’është i mundshëm nga vetë ai, por nga jashtë, pra nga kultura. Edukata religjioze – etike dhe familja paraqesin sheshazi shtegdalje. Mirëpo, as shkenca s’mund të strehohet te religjioni, as qytetërimi të kthehet te familja klasike. Nga aspekti i qytetërimit, rrethi është mbyllur. (A. Izetbegoviq).

Ilaçin e vetëm për sëmundjet e njeriut modern dhe të vetmën alternativë për krizën e thellë, para se gjithash të religjiozitetit të vërtetë të njeriut, për krizën e identitetit e të nihilizmit, të shqetësimeve shpirtërore individuale e kolektive në botën e sotme, e ofron religjioni dhe protagonistët e vetëdijes bashkëkohore religjioze. Ata pohojnë se gjindemi në fillim të realizimit të kërkesës për ringjalljen, (ripërtëritjen) e vërtetë dhe gjithëpërfshirëse të të vërtetës së fesë dhe zgjimit global të vetëdijes religjioze, gjë që e konsiderojnë njërën nga dukuritë më të rëndësishme të shekullit XXI.

Urra!! Koha tashmë po troket në ditë natën e botës, ndërsa kalorsit e apokalipsës po përgatiten për marshimin e tyre të fundit. Njeriu nuk guxon më të pret dhe me pritjen e tij ta refuzoje ndihmën e Zotit, kushdo qoftë media e dërgimit (transmetimit) të saj. Ajo është këtu, në secilin prej nesh. Duhet patjetër t’i ndihmojmë Zotit, që Ai të na ndihmojë ne. A mundet njeriu i kohës sonë të jetë ai që është shumë lehtë me Zotin, e pafundësisht vështirë pa Të – të jetë njeri sipas kriterit të Zotit? A mund të jetë shpëtimtari i njerëzimit (njerëzisë), qoftë edhe në një njeri?

Në qoftë se akoma nuk na ka vdekur ndërgjegjia dhe nuk na është çoroditur plotësisht vetëdija, të shpëtojmë në emër të All-llahut veten tek tjetri dhe tjetrin në veten tonë, sepse me këtë i kontribuojmë shpëtimit të botës sonë nga vdekja në ateizëm (mosbesim). Në të kundërten ne njerëz nuk jemi. Ne vetëm e huazojmë formën e njeriut.

  Referencat: 

1.      Ahmet Davutoglu, Vetëpërceptimet e qytetërimeve, Prishtinë, 2002.

2.      Alija Izetbegoviq, Islami ndërmjet Lindjes e Perëndimit, Shkup, 1994.

3.      Avni Aliu, Muhidin Ahmeti, Të rinjt dhe narkomania, Gjilan, 1995.

4.      Bota në vitin 2000 (grup autorësh), Tiranë 2002.

5.      Erich From, Të kesh apo të jesh, Tiranë, 2001.

6.      Etika u islamu, zbornik radova treceg simpozija, Zagreb, 1990.

7.      Husein Gjozo, Islami në kohë, Shkup, 1993.

8.      Ismet Ozel, Shkrime të padobishme, Prishtinë, 2002.

9.      Maksem Istvan, Svijest i buducnost: za covjecanstvo koje se budi, za probudene, Zenica, 1999.

10.  Ralf Dahrendorf, Konflikti shoqëror modern, Budapest-Tiranë, 1997.

11.  Rozhe Garodi, Gjallërimi islamik, Gjakovë, 1991.

12.  Sayid Mujtaba Rukni Musaëi Lari, Islam i zapadna civilizacija, Sarajevë, 1998.

13.  Syyed Hossain Nasr, Susret covjeka i prirode – duhovna kriza modernog covjeka, Sarajevë, 2001.

14.  S. H. Nasr, Tadicionalni islam u modernom svijetu, Sarajevë, 1994.

15.  S. H. Nasr, Islami dhe brenga e njeriut modern, Shkup, 2000.

16.  S. H. Nasr, Vodic mladom muslimanu, Sarajevë, 1998.

17.  Osman Sinanovic, R. Hafizovic, I. Pajevic, Duhovnost i mentalno zdravlje, Sarajevë, 2002.

18.  Zbigniev Brzhezhinski, Jashtë kontrollit – Tazira që përfshiu botën në parg të shekullit XXI, Tiranë, 1995.

19.  Abdullah al-Hasan, Ummet ili nacija, Sarajevë, 2004, fq. 6-7

    Periodiku:

1.      Znakovi vremena,  revistë për filozofi, religjion, shkencë dhe praktikë shoqërore, nr.2/ 1997; nr. 15/ 2002.

2.      Novi Horizonti, nr. 22/ 2001.

3.      Islamska misao, revistë për çështje islame, filozofi dhe kulturë, nr. 149/ Sarajeë 1991.

4.      Glasnik – VISA – nr. 7-8/ 1969, Sarajevë.

5.      Takvim, 1992, Sarajevë, 1992.

6.      Zemzem, nr. 125/ 2001, Sarajevë.

 
 
< I mėparshmi   Tjetri >
© 2008-2012 Xhamia - Mesxhid El Resul Wels | Xhamia-Wels.Com